CRÓNICA DAS HORAS VELLAS

CRÓNICA DAS HORAS VELLAS 

NOTA PRELIMINAR:

Déuseme por alí, e púxenme a escribir este relato lembrando algunhas historias, contos, e lendas que oín ó longo da miña vida. Non pretendo nada mais que iso, escribir e contar o que creo que sei. Polo demais, si me estás lendo, tes todo o dereito do mundo a crer ou non o que digo.

No concernente ao pobo de As Cruces, o que aquí expoño é un anaco dun longo traballo de investigación que se me antollou facer. Ogallá sirva para que non se perda de todo a historia que quixeron transmitirnos os nosos antepasados e que, polo que sexa, xa nunca conta ninguén. 

Vou comezar polo camiño da Devesiña, que forma parte da antiga senda dos arrieiros que xa no século X chegaba ata As Cruces dende Pontevedra, a cidade máis antiga de Galicia, por Bodaño e Besexos para seguir por Cumeiro e Ferreirós ata Portodemouros. Ó longo deste sendeiro, á cabalo do regato de Besexos, e do Orza en Sabrexo, do Chirlo e o Rabioso en Bodaño, pasando Cortizada ata chegar ao Deza, en Merza, construíronse batáns e muíños dos que aínda quedan moitos en pé. A ligazón co camiño real que ven dende Lugo por Toiríz, contribuíu a que “a feira das mazarocas” que se celebraba á beira do Arnego, comezase a ser desprazada ata As Cruces, onde unha primitiva capela do estilo das construídas entre os séculos VIII e IX, facía de punto de encontro de arrieiros, madeireiros e canteiros que, ademais dos que chegaban polo outro camiño real que ven por Bermés, dirixíanse a Santiago, ben por Ollares e Ferreirós, ou por Carbia e Piloño, para cruzar o río Ulla. 

A razón pola que o pobo agora se chama "Vila de Cruces", parte, posiblemente da castelanización a que foi sometida toda Galiza, unha castelanización que fixo que da semellanza da verba escrita e a fonética de "vilar" e "villar" nacesen definicións tan confusas que ata fixeron desaparecer moitos nomes galegos e, neste caso, o que comezou sendo "O Vilar das Cruces do monte de Besexos" pasou a chamarse "Villa de Las Cruces" e, ata non hai moitos anos, “Villa de Cruces”

O título de “Villa” nunca lle foi outorgado ó pobo de As Cruces, que nin sequera foi parroquia eclesiástica ata finais do século pasado, grazas ás xestións levadas polo cura D. Andrés Trinquete, co arcebispado. Ata ese momento, As Cruces dividíase eclesiasticamente entre Cumeiro e Besexos, aínda que a capela estaba integramente en terras de Cumeiro. Segundo un documento parroquial, foron uns veciños os que cederon as terras para a ampliación da capela, xa que o feito de atopar, no ano 1771, unha imaxe da virxe da Piedade arrimada á porta, xerou unha afluencia de fieis e pelegríns que facían que a capela quedase pequena. Poida que o feito de que o cura estivese vinculado coa casa de Altamira, propiciase esa doazón que, segundo a historia oral, a verdade é que custou unhas cantas moedas de prata… Unha escrita que había na sacristía da actual igrexa, lembraba o momento deste xeito: “No ano de 1812, baixo o mandato do cura D. Gregorio Francisco de Ponte e Monterroso,  reconstruíuse este templo, habendo dirixido as obras o arquitecto Diocesano D. Xesús López de Rego”

A historia da aparición da virxe arrimada á porta da capela, non fai mais que corroborar o feito de que naquel momento se estaban trasladando imaxes ata Santiago para integrar aos altares da catedral. 

En Carbia estibo centralizado o cobro dos dezmos, rendas, cargas e tributos ata ben pasada a desamortización. Non só se recadaba o pertencente ao municipio, senón que tamén se cobraban contribucións de lugares de Silleda e de Agolada. En Carbia estaban as tullas meirandes da contorna, e non é difícil supoñer o porqué de que Carbia se erixise como cabeza do municipio.

Seguirá…

________________________________

OS DÍAS GRISES 

Naqueles invernos chovía de cote e pasaban meses sen que se vira o sol. A auga baixaba pola ladeira do Monte das Covas, e facía que o pobo se enchese de ríos de lama, de pedras e de garabullos. Non se podía andar polos camiños e, non había polainas, nin zocos, nin zamarra, que  abondasen para tornar tanta auga. 

No Vilar, ademais de empozarse a auga da choiva, chegaban os regatos que nacían no aba sur das Covas e, as leiras quedaban asolagadas ata xa ben entrada a primavera. Un chisco alonxada desta lagoa que desaparecía pouco antes do tempo da sega, nacía un manancial que non secaba en todo o ano; enchía un corgo que deixaba fuxir unha auga escorrentía coa que se regaba outra guichola: "o Pradiño" 

Alí onde por entón o fondo do vilar se chamaba "Terra Nova", aquelas escorrentías do desbordamento do corgo xuntábanse coa auga que baixaba dende a Caeira ata o río de Besexos e, coas enchentas, troitas e anguías subían polo regueiro ata chegar a unha poza que naceu dos desbordamentos do corgo; nunca esquecerei o sabor daqueles peixes que a miña avoa fritía con graxa de porco, nunha tixola de ferro e ó lume da lareira..., con patacas cocidas coa pel..., e co pan de trigo cocido no forno da casa... 

Andrés do Vilar vivía nun pazo que enchía media leira. El sempre dicía que aquela casa non era un pazo, mais tal é como di o refrán, “casa con cheminea e ciprés, pazo é”.  Por si non abondase con aquela, os pais de Andrés coidaban doutras dúas casas mais: unha non deixaba de ser outro pazo, aínda que algo máis pequeno; a outra era unha casona que había do lado de riba do camiño da "devesiña"; nesta última, que era onde gardaban os apeiros de labranza, estaban as cortes do gando e os pallais, da herba, do trigo e do millo. Alí era onde nos xuntabamos para tramar unhas aventuras que aínda sen deixar de ser uns xogos cheos de imaxinación, constituíron boa parte da escola de vida na que me tocou aprender a vivir. 

Tan só tiñamos que camiñar ladeira arriba de cara ás covas, para que nos sentiramos os donos do mundo. A primeira burata estaba case tapada, apenas tiña trinta metros dende a entrada e, era a única á que nos deixaban ir. Se non eran os avós ou os nosos pais, sempre había alguén pastando o gando ou collendo leña; cando nos parecía que non nos vía ninguén, iamos á cova do medio, a grande, que tiña unha entrada mais estreita, e no fondo, algo así coma un túnel polo que había que arrastrarse para chegar a unha sa que nos parecía xigantesca.

Ó primeiro alumeabamos coa luz de candís que faciamos cunha botella de “gas” á que lle metiamos un trapo que facía de mecha, ata que un día os dous esvaramos ata o fondo da cova. A botella escapounos das mans e rematou esnaquizándose contra a parede da cova, salpicando todo de fachucos de lume. Queimar non nos queimamos, mais saímos votando lume. Aquel susto fixo que buscaramos outro xeito de alumear, porque ás covas, non podiamos deixar de ir...

Naqueles tempos, a tenda dos meus pais era coma un dos mais modernos supermercados da actualidade; o mesmo podías mercar uns amallós que unha sachadeira, ou unha folla de bacallau, ou unha lanterna…  

            (Seguirá)