CRÓNICA DAS HORAS VELLAS

CRÓNICA DAS HORAS VELLAS 

OS DÍAS GRISES 

É difícil esquecer aqueles invernos… Chovía de cote e pasaban meses sen que se vira o sol. A auga que baixaba pola ladeira leste do Monte das Covas facía que o pobo se enchese de ríos de lama, garabullos, e pedras. Nin polainas, nin zocos, nin zamarra abondaban para tornar tanta auga. 

En Pazos, preto do Vilar, ademais da auga da choiva, chegaban os regatos que nacían no aba sur das Covas, e as leira quedaban asolagadas ata xa ben entrada a primavera. Alí, á beira desta lagoa invernía, nunha guichola que xa dende o século XVII pertenceu ós meus antepasados, nacía un manancial que non secaba en todo o ano; ó seu redor, había un corgo que no verán abastecía de auga para o rego a unha guichola: "o Pradiño"; alí, naquel anaco da por entón chamada "Terra Nova", ás escorrentías do desbordamento do corgo xuntábaselle a auga que baixaba dende a Caeira ata o río de Besexos, e coas enchentas, troitas e anguías subían polo regueiro ata chegar ó desbordado corgo; nunca esquecerei o sabor daqueles peixes que a miña avoa fritía coa graxa de porco, nunha tixola de ferro e ó lume da lareira, con patacas cocidas coa pel, á luz do candil... 

Meu amigo Andrés vivía en Pazos, nunha casa que enchía media leira (e mira que era grande a leira!) El sempre dicía que aquela casa non era un pazo, mais tal é como di o refrán, “casa con cheminea e ciprés, pazo é”.  Por si fora pouco aquela casa, os pais de Andrés coidaban doutras dúas que había á beira: unha, outro pazo algo máis pequeno, e a outra, unha casona que había do lado de riba do camiño da "devesiña"; nesta casona, que era onde gardaban os apeiros de labranza, estaban as cortes do gando, os pallais da herba, do trigo e do millo. De todo aquilo tan só quedan lembranzas e contos, e, onde se perde a historia e a memoria das orixenes dun pobo, agora tan só hai prados.  

Nunca entendín as razóns polas que derrubaron case todo o que había alí neste lugar que se chamou "dos Pazos do Vilar de Besexos"; tan só quedou en pé a casa mais pequena que, coas reformas que lle fixeron ó longo dos anos, da forma primitiva tan só quedan os restos dun alpendre que algunha vez foi un pallal. 

Este lugar é un deses puntos nos que a historia mestura o “díxome díxome” coa razón pola que o pobo se chama "Vila de Cruces", aínda que tendo en conta a castelanización á que foi sometida toda a nomenclatura galega, é doado pensar que "vilar" desparecese porque a algún mandamáis non lle pareceu ben cambealo por "villar" (cousa que se agradece...), aínda que sí que se fixo o cambio de "vila" por "villa" e, nun pasado moi recente, o pobo chamábase "Villa de Cruces"; logo comezarían a vir os cambios, sobre todo da man dun nefasto alcalde aldeán popular (moi erudito il), que sin saber onde se metía, fixo que o pobo do "Vilar das Cruces" agora se chame "Vila de Cruces" (e nin conto o que fixo cos rueiros do pobo: a rúa adicada a "Soto Vázquez" partéuna pola metade e, dunha, fixo dúas: "rúa Soto", e "rúa Vázquez" En fin...) 

Quen coñecía ben as orixes, eran os descendentes dos primeiros propietarios destas terras que pertencían a Besexos, donos das terras dun pobo que nunca foi "villa".

O camiño da devesiña separaba estas terras das de Sabrexo e, xusto no límite, había varias cruces de pedra que tiñan un varal de pouco mais dun metro, sen basamenta e sen lenda nin marcas. Aquel era o chamado "lugar das Cruces" e pertencía a Besexos. Co tempo pasou a ser "as Cruces de Besexos", un lugar que estaba mais preto do Vilar que de ningún outro sitio, xa que o resto do actual pobo está no que foron terreos de Cumeiro e de Larazo. Non hai que esmendrellar moito a cachola para enlazar "o Vilar das Cruces" co seu deribado "Vila das Cruces"

Nalgunha leira da devesiña, arando, aparecían bloques de pedra labrada, mais non hai lembranza nin memoria da existencia de edificacións e, na cima do monte, nalgunha das buratas do monte das covas, atopáronse anancos de cerámica diversa, algún obxecto en forma de cunca, machetas e muiños de pedra, e, hai que dí que tamén houbo quen atopou algún obxecto de ouro, cousa que levou a que os donos dunhas leiras escavaran dúas covas, supostamente, para acadar unha auga que nunca atoparon, nin tampouco o ouro que buscaban... 

Mais todo iso xa é outra historia... 

                       (Seguirá)