CRÓNICA DAS HORAS VELLAS




CRÓNICA DAS HORAS VELLAS 
(Historias baseadas en feitos reais)
 


2ª PARTE

-O TEMPO ESNAQUIZADO

Pepe botou a correr pola beira do río pa ser o primeiro en chegar ó Peago; meu pai mais eu fomos indo a modiño, aproveitando tódolos claros de entre os abeneiros pa facer os lances cos que tentar ás troitas. Chegamos ó pozo; non nos estrañou nada que non estivera Pepe, pois sabiamos da súa cisma de ir sempre por diante, tanto pa ir río arriba coma pa ir río abaixo.

O pozo do Peago era un punto estratéxico no que nos xuntábamos pa comer e descansar un chisco. Despois de botar alí un anaco, decidimos seguir río arriba cando, nunha volta case sen auga, meu pai pescou unha troita grandísima e, ata nos esquecemos de seguir pescando. Estabamos sentados na herba, á beira do río, admirando aquel exemplar e falando da sorte de haber pescado tan fermosa troita, cando oímos unha voz detrás de nos:

    -Pa troita  grande, a que eu pillei!! Chegoume ás orellas!!

Escorregaba auga ata pola boina; Pepe pisou onde non debera ter pisado e caeu á auga ata afundirse mais aló de onde facía pe. Acendémolo lume debaixo da peneda do muíño que hai antes de chegar ás Barxas, ó abrigo da auga e do vento; espiuse e puxo por riba a zamarra de meu pai; mentres a súa roupa ía secando pouco a pouco, alí, ó enxoito, aproveitámola fogueira pa poñernos a dar conta duns torresmos e uns chourizos. 

Semellaba que aquela choiva patuñeira non ía a parar nunca; mentres agardabamos que houbera unha escampada, á calor do lume e entre grolo e grolo de ribeiro, no medio de contos e chanzas comezaron a xurdir historias e lembranzas...

    -Disque os de Toiriz queren arranxar o camiño que ven dende a Fonte Salgueira ata a cima da aldea. 

    -Home, iso había ser un bo atallo dende as Cruces; xa non habería que vir polo Camballón. E ló..., por qué non o arranxan?

    -Non teñen cartos pas máquinas nin axudas do concello nin da deputación. Non llo arranxan porque case non hai camiño; é tan só un sendeiro polo que nin cabe o carro das vacas. O carallo é que é por iso mesmo polo que o queren arranxar...

    -E si nos xuntamos os das Cruces e os de Toiriz  e o abrimos entre todos...? 

-------------

Non lembro cómo chegou, mais houbo un día en que os de Toiriz e os das Cruces nos xuntamos pa abrir a man un camiño do ancho dunha estrada, uns rozando toxo, outros cavando, outros carrexando terra e pedra en carretillas e carros... 

Debeu pasar algo mais dun mes sen que eu volvera a Toiriz; fun polo camiño novo, a modiño, ollando todo canto o bordeaba. Ó chegar ó alto, alí dende onde se comeza a ver o pobo, chamáronme a atención unhas fondas gabias que comezaban no roleiro e ían monte arriba ata a cima do castro. Tardei mais dun ano en atopar a alguén que soubera algo e me quixera falar daquelas zanxas... Díxome que cando se abriu o camiño, un dos cavadores atopou alí un pequeno tesouro que lle foi a entregar ó amo po que traballaba e, agora mesmo estaría eu dicindo quen era aquel home que tódalas noites mandaba ó seu criado a seguir cavando nas gabias, se non fora porque pa dicilo tería que crebar a miña promesa de non falar do cura daquela parroquia...  



-OS GOZOFELLOS

Non lembro cando coñecín a Ramiro, tan só que a primeira vez que o vin deume medo, supoño que polas fondas e impresionantes marcas que tiña na cara. Ramiro veu a vivir ás Cruces despois de haber estado no cárcere e ser desterrado do seu pobo por algo que eu nunca quixen saber. Non tardei en descubrir que detrás daquela faciana de tipo duro, frío e calculador, había un home afable, comunicativo e con vontade de axudar a todos. Ramiro pronto fixo amigos no pobo e, pronto lle quixeron amosar as costumes e tradicións empregadas nas Cruces. 

A caza dos gozofellos era un xeito de novatada que uns cantos galopíns do pobo gastaban ós recén chegados; unha novatada na que os únicos que o pasaban ben eran eles, os organizadores. O gozofello era un animal imaxinario; tentábase ós forasteiros falándolle da calidade culinaria do animaliño, do doado da súa caza, e do altísimo valor da súa pel, mais cómo era un bicho que tan só saía do seu cubil polas noites, o único xeito de cazalo era despois de que escurecese, e se non había lúa mellor. Había que levar un saco de arpilleira, un rello pa atalo, e unha cazola, bidón, caldeiro, ou calquera cacharro de lata no que petar pa facer ruído, pois era o xeito de que os gozofellos se achegaran ó cazador e entrasen, eles soliños, no saco...

Ramiro era "can vello" e, neso de cazar gozofellos sabía máis que os organizadores da falcatruada. O día, ou mellor dito, a noite da cacería, Ramiro chegou cun convidado: Gumersindo, co que tiña unha boa amizade.

Xuntáronse na de Castro, onde é costume xuntarse pa botarlle unhas cuncas de ribeiro. Cando chegou a hora de revisar os trebellos, decatáronse de que tanto Ramiro coma Gumersindo non levaban nin cazola nin caldeiro nin nada en que petar pa facer ruído. Antes de que ninguén propuxera unha solución, Gumersindo ofreceuse a ir nun intre ata a súa casa, con Ramiro, pa facerse cos artiluxios que precisaban pa cazar os gozofellos; ninguén sospeitou que aquilo formaba parte do que os dous novatos argallaran pa darlle a volta á aquela broma... En tanto ían polos aparellos, o resto da cuadrilla agardaríaos na cima do camiño da subida ó monte das covas, xa nos postos de caza; pa que os atopasen, xa estarían a facer ruído petando nas latas. 

Aquela noite foi lembrada durante moitos anos, e non só pola caza dos gozofellos: nunha casa do Vilar houbo quen,  alarmado polo son do petar en potas e caldeiros a aquelas horas da noite, saíu á fiestra e, ó ver que no medio do monte de cando en vez facheaban as luces das lanternas dos "cazadores", imaxinou que estaba vendo a santa compaña; daquela casa non saíu ninguén en dous días... Cando os cazadores veteranos decidiron non seguir agardando polos novatos, comezaba a saír o sol... 

Durante un tempo, cando aquela cuadrilla se xuntaba na de Castro pa tomar uns viños, Rafael, coa súa elegante e fina sorna, ó tempo que enchía as cuncas, algunha vez lles preguntaba:

    -Qué? Unha tapiña de gozofello...?

             


 -XENTE DE ANTES

Levaba uns anos sen volver ó pobo; cando cheguei, atopei a Moncho e puxémonos a falar, a lembrar cousas que xa tan só estaban na nosa memoria. Pregunteille por algúns daqueles antigos coñecidos que dalgún xeito estaban nesa lembranza e nas historias que estabamos a comentar. Eu era consciente de que xa non sentía nada especial por eles, que preguntaba por preguntar, por simple curiosidade, mais, ó ó preguntar por algún vello amigo entrábame certa anguria e, ata sentía medo de saber que posiblemente xa non estaba neste mundo…  

Aínda que é home de poucas falas, Moncho, que ten uns anos máis ca min, comigo sempre tivo tempo pa botar unha boa parrafada. Ese día, como tantas outras veces, a nosa era unha desas conversas nas que se remata viaxando ó pasado pa lembrar outros tempos, pa falar da xente de antes, dos seus costumes e tradicións que, cos anos, se perderon polo camiño; falamos das cousas que lle oiamos contar á xente que viña a mercar á nosa tenda, a casa de Canda, e a xantar ou tomar unhas cuncas na dos tíos de Moncho, a casa de Vilas.  

    -Lembras cando o cura contratou a Roberto da raiana pa que lle coidase as maceiras? Por máis que..., ti aínda eras moi novo; non creo que te lembres...

"Roberto da raiana" era un produto da necesidade; xove e intelixente, atopou na picaresca un xeito de vida. O cura tiña unhas froiteiras no curro da reitoral; unha leira bordeada por un balo que, dende a nosa perspectiva infantil semellaba ser altísimo, mais, contra o camiño vello de Cumeiro tiña algún oco polo que era doado pasar dun lado ó outro polo medio das silvas. Entre os cans e a xente que de cote estaba traballando naquela casa ou na leira, aquilo sempre estaba vixiado e, ir en grupo ás mazás do cura xa non era ir a roubar mazás, era unha aventura, un reto, unha falcatruada na que sempre estaba metido Roberto...

Ó cura gustábanlle as mazás e a sidra que facía delas, mais, cando estaban na sazón e chegaba a hora de recollelas, a máis delas xa pasaran polo bandullo dos rapaces do pobo; así, ano tras ano, ata que un día tivo a xenial idea de ir á falar con Roberto e nomealo encargado de vixiar a horta e coidar que ninguén roubase as mazás; a cambio dáballe dúas pesetas e deixáballe comer as mazás que quixera. Roberto adquiriu tal responsabilidade que, dende aquela, ir a roubar as mazás do cura pasou a ser tan só unha lenda da que se falou durante uns anos, mais..., aínda quedaba outra víctima, e outro argallador de falcatruadas: o argallante: Mario; a vitima: Arturiño a quen, non sei por qué, lle chamaban "candonga"

Nas Cruces, case tódalas casa teñen "eira" ou "salido"; aínda que non vivía nela, na casa que Arturiño tiña no Vilar, había un salido cheo de pechegueiros, pereiras e maceiras. Era un home fachendoso, timador, abusón e vago; tiña un problema que lle limitaba moito o movemento e facía que camiñase ranqueando: callos nos pes. Nunha ocasión pediulle a Mario que lle axudase a descargar unha carretada de mulimada pa estrar o salido; a cambio habíalle de dar unha peseta, mais, unha vez que Mario tivo rematado o traballo, Arturiño non puido pagarlle porque tan só tiña un billete de mil pesetas e non lle facía xeito achegarse ó pobo a buscar cambio: 

    -Cando vaia por tabaco xa descambio e xa che pago, mais si vés mañá e me picas a leña que teño no cuberto, douche un peso máis. 

    -Mira, ti vaime dando a peseta que me debes e despois de que me pagues, falamos de picar a leña...

Por aquilo de que non valía a pena cambiar un billete de mil pesetas pa pagar uns patacóns, o billete de Arturiño fíxose famoso en tódalas tendas do pobo polas veces que o ensinaba, ata que un día llo ensinou á miña nai pa pagar os dez céntimos dunha caixa de mistos:

    -E... Non teño nada desfeito; nada mais que traio mil pesetas... Xa che pagarei outro día, mais que nada, pa que non quedes sen cambio...

Miña nai, cansa de que aquela situación se repetise unha e outra vez e Arturiño esquecese as débedas, arrapañoulle o billete das mans e devolveulle o cambio, en moedas ata as cen pesetas e, en billetes de vintecinco ata as mil:

    -Ala, agora xa levas cambio pa uns días!!

. Arturiño mirou pa ela alporizado, dixo, :

    -Vaia ho...!! Non pensei que foses tan miserable!! Mira que descambiar un billete de mil pesetas pa cobrar un pataco...!!

    -Se queres cóbroche tódolos patacos destes meses, e os do ano pasado, e os que nunca pagaches, e así xa non levas tanto carto solto nin eu quedo sen cambio... 

Non volveu a pisar a nosa tenda. A historia correu polo pobo, e Mario supuxo que como agora Arturiño tiña cartos soltos, quixo aproveitar a ocasión pa reclamarlle a peseta que lle debía.

    -Se non me pagas vouche ir ás mazás...

    -Xa chas darei eu cando veñas a picar a leña, e de paso págoche.

Co paso dos días Mario deu por perdida aquela peseta, mais non a guerra, unha guerra na que Arturiño chegou a empregar un coitelo e ata un arco con frechas feitas coas bariñas dun paraugas. 

Mario non se conformou con irlle ás mazás a Arturiño; precisaba que Arturiño se sentise burlado e, nunha de tantas veces que estabamos xogando na plaza do pobo, ó velo camiñando pola acera desoutro lado da rúa, aproveitou pa dicirlle: 

    -Sabes unha cousa, candonga? As mazás que tes no fondo do salido están moi boas, mais as bermellas e as da beira da cancela has ter que sulfatalas, porque algunha ten o bicho!!

Coido que Arturiño quedou tan abraiado que nin foi consciente do que lle dicía Mario, ata que alguén, ríndose e con tono burlón lle dixo:

    -Qué, Arturo! Parece que o Mario xa probou as mazás do teu salido!!

Coma se lle tirasen enriba un caldeiro de auga fría, Arturiño reacionou e, dun cómico e indefinible xeito, coma se camiñase pisando espiñas, botou a correr de cara a onde estabamos nós, mentres que erguendo os brazos de xeito ameazante, berraba:

    -Boute mataaar!! Cabrón!! Roubáchesme as mazás!! Boute mataaar!!

Mario, na vez de fuxir, foi ata as escaleiras da entrada da outra esquina, subeuse á balaustrada que daquela había bordeando a praza, e díxolle mentres camiñaba cara el:

    -Dóenche os callos Arturo? Non corras ho, que xa vou eu!

Cada vez que estaba preto del, Mario escapaba e subía polas escaleiras da outra esquina da plaza, ata que xa canso, Arturiño botou a andar e deixou de perseguilo, mais pouco tardou en aparecer de novo armado cun coitelo e, con aquel xeito de correr imposibilitado polos callos, cuns ollos que metía medo mirar pa eles, dirixíase cara onde estabamos nós:    

    -Non fuxades!! Agardade, que teño caramelos!! Non vos vou a facer mal... Non fuxades!!

Nin que dicir ten que ningún de nós agardou a que se achegase e, cando estabamos o bastante lonxe, Mario díxolle: 

    -Oxe a tardiña heiche de ir ás mazás do salido; se queres collo tamén pa ti...

Tal dixo, tal fixo; aquela tarde estaba Mario subido nunha das maceiras cando xurdeu Arturiño armado cunha galleta e disposto a espetarlla no cu, mais por moito que tentaba e como non era capaz de chegarlle, dicíalle:

    -Baixa hooo... Baixa que non che hei facer mal... Baixa, que agora teño os cartos pa pagarche e..., ademais teño uns caramelos... Anda, baixa...    

    -Sabes que che digo Candonga? Aquí estase moi ben; mellor, sube ti...!!

Mario estivo na maceira ata que Arturiño quedou rendido polo sono. Poida que aquilo fose o motivo polo que Arturiño fabricou un arco co que, nunha das tentativas de acabar con Mario, chegou a atravesarlle a chaqueta cunha frecha feita coa bariña dun paraugas. Aquela inquina rematou o día que Mario se foi das Cruces.


-OS TEMPOS ESQUECIDOS

No ano 1942 o por entón "Axuntamento de Carbia" pasou a ser de xeito oficial, "Axuntamento de Vila de Cruces" Dende o monte do Carrio, a xente do pobo e das aldeas do redor transportaron en carros de vacas as pedras que se precisaron pa erguer o edificio no que se asentarian as oficinas do novo consistorio, unha casa de estilo colonial da que todo o concello estaba orgulloso. A maior parte dos custos da obra foron sufragados por Soto e Vázquez, e Otero Bermúdez. Cómo recoñecemento, o pobo púxolle os nomes destes altruistas mecenas as dúas rúas máis importantes do pobo; tristemente, e non hai moitos anos, a ignorancia dun alcalde levouno a fender o nome da rúa adicada a Soto e Vázquez e converter a este señor en dous personaxes distintos.

Baixo o mandato dese mesmo alcalde, aquela casa ergueita polas mans dos veciños do pobo foi derrubada  pa crear un moderno espazo insustancial, amorfo e inútil que, a decir dalgunhas voces, tan só se fixo pa poder xustificar gastos... 

A historia que me contaron da orixe do traslado do concello de Carbia pas Cruces, fala dunha descoñecida época anterior ó traslado oficial do 1942, nun tempo en que a meirande parte dos trámites municipais do axuntamento de Carbia comezaron a xestionarse nas Cruces, posiblemente polo feito de que aquí tiñan lugar a meirende parte das transacións económicas de gando, madeira, viño, cereais e outros productos, favorecidas polas dúas feiras do mes, feiras que se remontan á última década do ano 1600. Durante uns anos non deixou de haber certo descontrol, xa que en Carbia seguíanse recaudando algúns impostos cómo os correspondentes ás tullas da mesma Carbia, de Piloño, e de Merza, mentres que aquí en Merza e dende moito antes estaba o rexistro civil e o xulgado. 

As "oficinas" da administración municipal estaban nunha casa da que agora a penas se mantén en pe a fachada principal, na que loce o escudo dos Curros. A casa era coñecida cómo "a casa do ferreiro" (pola forxa que posuia), e tamén cómo a casa "das irmás Edreira", que presumian de estar emparentadas co escritor Curros Enríquez.

Na sá da entrada estaba o mostrador de atención ó público; á esquerda do mostrador había unha porta que daba ós despachos do alcalde e do secretario e, detrás do mostrador, estaban as estanterías que noutro tempo acolleran os arquivos municipais; alí, no máis alto e pegados ó teito, uns descoloridos e esquecidos arquivadores de cartón seguían aguantando o paso do tempo, gardando quén sabe qué segredos dunha historia da que semella que ninguén oíu falar... 

Dende moi antigo as Cruces contou cunha infraestructura industrial maior que as das outras parroquias: farmacia, panaderías, forxas de ferreiro, serradoiro, adegas, fábrica de gaseosas, carnicería, obradoiros, sastres, médico, zoqueiros, carpinteiros, albaneis, canteiros, reloxeiros, barbeiros, fondas, tabernas, un taller mecánico, e o cuartel dos "cívicos", que naqueles tempos constituian as forzas encargadas de manter o orde. 

Ata hai moi poucos anos, algunha das casas mais antigas do pobo conservaban un espazo dedicado á acollida de viaxeiros. Situado sempre enriba da lareira ou dunha das cortes do gando, este espazo distribuiase en pequenos habitáculos nos que a penas cabía un camastro; cada unha daquelas minúsculas habitacións, era unha "alcoba" Nun espazo exterior pegado á casa, ou ben na eira ou ben nunha especie de galpón cuberto, había unhas argolas de ferro para amarrar ás bestas, que tamén disponían de auga e de herba; contáronme que, por picaresca ou por necesidade, había quen chegaba, dáballe de comer e beber ós animais, botábase a durmir no pallal e, ó outro día marchaba sen pagar un pataco. Un día, na casa máis antiga do pobo atopei un arcón que contiña unhas ferramentas; entre elas, estaban tódolos trebellos que se precisaba pa ferrar ás bestas.

                                                                                                  (Seguirá)


 











                

Comentarios